ΙΣΤΟΡΙΚΟ
Η παιδεία ως έκφραση ζωής διατηρούσε στην κορυφή της συνείδησης των ελληνοκυπρίων άσβεστη τη φλόγα για ελευθερία, δικαιοσύνη και δημιουργία. Σε δύσκολες για τον τόπο μας ώρες, εμπνευσμένοι ιεράρχες και χαρισματικοί ηγέτες γνωρίζοντας την αξία αυτών των πανανθρώπινων αξιών, τις εγκολπώθηκαν και τις εστερνίστηκαν με πάθος. Επιστράτευσαν όλες τους τις δυνάμεις και τη φλόγα την μετέτρεψαν σε πυρκαγιά για να φωτίσουν όλο το λαό.
Χρέος και Ιστορία Εφορείας Ελληνικών Εκπαιδευτηρίων Λευκωσίας 120 χρόνια προσφοράς
Ιδρυτική Πράξη Εφορείας Ελληνικών Εκπαιδευτηρίων Λευκωσίας
Τέτοιοι ιεράρχες και πνευματικοί ταγοί υπήρξαν οι Αρχιεπίσκοποι Κυπριανός και Σωφρόνιος που ανάμεσα στα δύσκολα χρόνια 1812-1893, με την προσφορά τους αφύπνισαν την εθνική συνείδηση και σκόρπισαν το πυκνό σκοτάδι της αμάθειας με τη δημιουργία των πρώτων διδασκαλείων.
Ο Λοίζος Φιλίππου γράφει για την περίοδο αυτή:
“Καθ΄ όλην την πνευματικώς άγονον περίοδον από του 17ου αιώνος μέχρι του πρώτου ημίσεως του 19ου αιώνος, ότε ιδρύθηκαν τα πρώτα εν τη νήσω σχολεία, ιερείς ήσαν οι θεματοφύλακες της Ελληνικής Παιδείας.
Διετήρησαν ως άλλαι Εστιάδες παρθένοι άσβεστον το φως της μαθήσεως – όσον αμυδρόν και αν ήτο τούτο – Καθ΄ον χρόνον ο άγριος τουρκικός βορράς ηπείλει να σβύσει και την τελευταία αναλαμπήν του”.
Οι ιεράρχες αυτοί γνώριζαν πολύ καλά ότι χωρίς μόρφωση και παιδεία δεν υπήρχε ελπίδα να διαφυλακτεί η ελληνική ταυτότητα της Κύπρου και ουδέποτε θα γινόταν προσπάθεια αποτίναξης του ξένου ζυγού. Την άποψη αυτή και τη σημασία της, πολύ εύστοχος αποτυπώνει σε έγγραφό του ο Ιερομόναχος Ιωαννίκιος ο οποίος μάλιστα αφιέρωσε το σπίτι του για να χρησιμεύσει ως «Ελληνομουσείο”:
“… Πασών δε τεχνών και επιτηδευμάτων ευκταιότερον εις κτήσιν και τιμιώτατον η των γραμμάτων μάθησις και ουδέν των εν τω βίω λαμπρών και τιμίων αντάλλαγμα πέφυκε της ιεράς παιδείας και η της Ελλήνων μαθήσεως. Κτήμα γαρ αύτη θείον τε και ουράνιον αυταρκές τε και αναφαίρετον και κτήσιν τιμιώτατον τε και αναγκαιότατον ….”.
Το 1893 είναι μια από τις πιο σημαντικές χρονολογίες για την κυπριακή εκπαίδευση αλλά και για την πνευματική ζωή της Κύπρου ευρύτερα. Ιδρύεται το Παγκύπριο Γυμνάσιο.
Την ιστορική αυτή απόφαση πήραν επιφανείς πολίτες της Λευκωσίας, οι οποίοι υπό την Προεδρία του Αρχιεπισκόπου Σωφρονίου συγκάλεσαν στις 16 Μαΐου 1893 συνέλευση, η οποία αποφάσισε τη δημιουργία Γυμνασίου και σύνταξε ιδρυτική πράξη η οποία περιελάμβανε τρόπους λειτουργίας και συντήρησής του.
Η Εφορεία Ελληνικών Εκπαιδευτηρίων Λευκωσίας με μια μακρόχρονη και εποικοδομητική παρουσία στην κυπριακή εκπαίδευση, έγραψε μια πολυσήμαντη πορεία που σημάδεψε την ίδια την Ιστορία του τόπου μας.
Από την εποχή της δημιουργίας της η Σχολική Εφορεία τροφοδοτούσε με φως και ηθική δύναμη τις δύο μεγάλες υδρίες, εκείνη της ανθρωπιστικής Παιδείας και εκείνης της εκπαίδευσης της Κύπρου. Χωρίς αυτή τη συμβολή δεν ήταν δυνατόν να ευδοκιμήσει η παράδοση και η πνευματική υπόσταση του λαού μας.
Χωρίς την προσφορά αυτή οι απειλές των ποικίλων εχθρών της Πατρίδας μας για θρησκευτική και εθνική αλλοτρίωση θα πραγματοποιούνταν με απρόβλεπτες συνέπειες για το μέλλον των Ελλήνων της Κύπρου.
Στο βιβλίο των πρακτικών της εποχής εκείνης, το οποίο με πολλή φροντίδα διαφυλάσσει η Σχολική Εφορεία Λευκωσίας, καταγράφεται το πιο κάτω κείμενο της ιδρυτικής πράξης με ημερομηνία 16 Μαΐου 1893:
“Οι υποφαινόμενοι κάτοικοι της πόλεως Λευκωσίας συνελθόντες σήμερον εν Αρχιεπισκοπή κατόπιν προσκλήσεως της Αυτού Μακαριότητος του Αρχιεπισκόπου Κύπρου όπως σκεφθώμεν περί συστάσεως Γυμνασίου εν Λευκωσία απεφασίσαμεν όπως καταβάλωμεν πάσαν προσπάθειαν προς σύστασιν Γυμνασίου ομοίου προς τα εν Ελλάδι υπάρχοντα. Προϋπελογίσαμεν δε ότι απαιτείται το ποσόν λιρών Αγγλικών επτακοσίων χρησιμεύσον εις μισθοδοσίαν των διδασκάλων, ούς έχομεν ανάγκην να προσθέσωμεν εις τους νυν υπάρχοντας όπως καταρτισθεί Γυμνάσιον δυνάμενον να τύχη της εν Ελλάδι αναγνωρίσεως. Το ποσόν τούτο φρονούμεν ότι είναι δυνατό να ευρεθεί ως εξής. Εκ των εισιτηρίων λ. 100, εκ συνδρομών πολιτών υποχρεωτικών επί πενταετίαν κατ΄ έτος λ. 100, εκ συνδρομών εκκλησιών Λευκωσίας λ. 100, εκ συνδρομών Θρόνων και Μοναστηρίων λ. 100. Σύνολον λ. 400. Του ποσού τούτου εξασφαλιζομένου έχομεν διά πεποιθήσεως ότι η Κυπριακή Αδελφότης θέλει συνεισενέγκει το έλλειμα λ. 300. Δέον λοιπόν να καταβληθεί άμεσος προσπάθεια όπως εξασφαλισθεί το ποσόν των λ. 400 και εγκαίρως η Αυτού Μακαριότης γνωστοποιήσει τούτο τη Κυπριακή Αδελφότητα και παρακαλέση αυτήν όπως έλθη αρωγός εις τη σύστασιν του Γυμνασίου συνεισφέρουσα κατ΄ έτος επί πενταετίαν το ποσό λ. 300. Προς πραγματοποίησιν του σχεδίου τούτου εξελέγη οκταμελής Επιτροπή ήτις υπό την προεδρίαν της Α. Μακαριότητος του Αρχιεπισκόπου Κύπρου θέλει καταβάλει πάσαν προσπάθειαν όπως εξευρεθή το ποσόν των λ. 400, ως μέλη δε της επιτροπής εξελέγησαν οι κ. Χ. Σεβέρης, Ι. Οικονομίδης, Α. Θεοδότου, Α. Λιασίδης, Κ. Λυσανδρίτης, Α. Κυριακίδης και Π. Κωνσταντινίδης.”
Εν Αρχιεπισκοπή τη 16 Μαϊου 1893.
(υπογράφοντες) Ο Ηγούμενος Κύκκου Γεράσιμος, Γεώργιος Ν. Κάλβαρις, Χ. Σεβέρης, Π. Κωνσταντινίδης, Ε. Κωνσταντινίδης, Χ. Ιωαννίδης, Κ. Διανέλλος, Θ. Κ. Πιερίδης, Κ. Σ. Λυσανδρίδης, Κ. Φυλακτού, Χρ. Γ. Μιχαηλίδης, Α. Κυριακίδης, Μ. Λουκαϊδης, Δ. Πετρίδης, Α. Θεοδότου, Χριστόδουλος Τζιγαρίδης, Α. Λιασίδης, Ι. Οικονομίδης ό,τι πιστόν αντίγρ.” Ο Κύπρου Σωφρόνιος
Αυτή η πράξη θα πρέπει να σημειωθεί στην ιστορική πορεία της πατρίδας μας ως μία από τις λαμπρότερες σελίδες που έχουν γραφεί ποτέ γιατί αυτή η πράξη θα αποτελέσει το θεμέλιο λίθο ενός λαμπρού και θεόπνευστου οικοδομήματος που θα καθορίσει και θα δρομολογήσει όλες εκείνες τις ηθικές αξίες που θα επιτρέψουν στον άνθρωπο της Κύπρου να σκέφτεται και να λειτουργεί ελεύθερα. Να αγωνίζεται για το δίκαιο και την Δημοκρατία. Να διακρίνεται στον κοινωνικό, πολιτικό, θρησκευτικό και πολιτισμικό τομέα. Να περηφανεύεται για την ελληνική καταγωγή του και να συντηρεί την εθνική του ταυτότητα κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες.
Η Σχολική Εφορεία Λευκωσίας έχοντας επίγνωση του χρέους που ανέλαβε σε κρίσιμους και χαλεπούς καιρούς, δεν αρκέστηκε στη υλική συντήρηση των εκπαιδευτηρίων που είχε κάτω από την εποπτεία της. Πρόσφερε οργάνωση, προγραμματισμό και ηθική στήριξη τόσο στους εκπαιδευτικούς, όσο και στους μαθητές για να συνεχίσουν το έργο τους παρόσκοπτα αλλά και δημιουργικά. Με πλήρη επίγνωση της βαριάς ευθύνης που ανέλαβε, με σοβαρότητα και υπευθυνότητα κατέστησε τα σχολεία μας, ιδιαίτερα το Παγκύπριο Γυμνάσιο πνευματικό κέντρο που η φήμη του εξακτινώθηκε πέρα από τα στενά όρια της μικρής μας πατρίδας. Αναγνωρίστηκε από την πρώτη κιόλας χρονιά της ίδρυσής «ως ισότιμο εν Ελλάδι γυμνασίων”.
Ο Αείμνηστος Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Μακάριος Γ΄ το Φεβρουάριο του 1962 μεταξύ άλλων τόνισε την ιδιαίτερη προσφορά του Παγκυπρίου Γυμνασίου για τον τόπο:
«Το Παγκύπριο Γυμνάσιο συνεπύκνωσε και εξέφρασε την υψηλήν αποστολήν των μεγάλων του Γένους σχολών, αι οποίαι εις δύσκολους χρόνους εκράτησαν αναμμένην την δάδα της εθνικής ιδέας εις τας ψυχάς των Ελλήνων. Απετέλεσε δια την δουλεύουσαν Κύπρον κολυμβήθρα εθνικών και θρησκευτικών ναμάτων, με τα οποία εγαλουχήθηκαν αι ψυχαί και εδιδάχθησαν να αγωνίζονται με αυταπάρνησιν και πίστιν επί την δικαίωσιν των πεπρωμένων”.
Το λαμπρόν αυτό εκπαιδευτήριο που συντηρούσε και φρόντιζε η Σχολική Εφορεία σαν ιερά παρακαταθήκη των ιδρυτών του, έτυχε πολλών διακρίσεων και βραβεύ
σεων για την προσφορά του τόσο στη μάθηση όσο σε άλλες κοινωνικές και πολιτισμικές δραστηριότητες.
Η Ακαδημία Αθηνών το βράβευσε δύο φορές: το 1971 και το 1989 με το σκεπτικό ότι:
«Υπήρξε ένδοξον Κέντρον Ελληνομαθείας και πνευματικής ακτινοβολίας”, και ότι «τη λαμπρά των ελληνικών γραμμάτων παραδόσει εν τη νήσω διακονούν διατελεί, ούτω δ΄ εαυτό εθνικόν παιδείας τέμενος απέφηνε”.

Το Παγκύπριο Γυμνάσιο, μέχρι σήμερα, διαθέτει μια ξεχωριστή βιβλιοθήκη τόσο για τον αριθμό αλλά για τη σπανιότητα των βιβλίων της, τη Σεβέρειο Βιβλιοθήκη η οποία συντηρείται και ενισχύεται από το ταμείο της Σχολικής Εφορείας Λευκωσίας. Διαθέτει επίσης ειδικές αίθουσες μαθημάτων, εργαστήρια, μουσείο και άλλους χρήσιμους χώρους που καθιστούν το σχολείο ως ένα από τα ιστορικότερα και αρτιότερα εκπαιδευτήρια πανελλήνια. ΄Ολα τούτα πραγματοποιήθηκαν χάρη στην αγάπη και το μεράκι των εκάστοτε Προέδρων και μελών της Σχολικής Εφορείας Λευκωσίας.
Μετά το Παγκύπριο Γυμνάσιο ακολούθησε το κτίσμα άλλων σχολείων, γυμνασίων και δημοτικών, που έγραψαν τη δική τους Ιστορία στην εκπαίδευση και την παράδοση του τόπου μας.
Πέρα όμως από τη δημιουργία τέτοιων εκπαιδευτικών χώρων, η Σχολική Εφορεία Λευκωσίας φρόντιζε για τον άρτιο εξοπλισμό τους με τα πιο σύγχρονα μέσα που διέθετε η τεχνολογική παραγωγή αλλά ταυτόχρονα φρόντιζε για την υγεία των παιδιών αλλά και για το μέλλον τους, παραχωρώντας εκατοντάδες υποτροφίες για μεταγυμνασιακές σπουδές.
Από την ημερομηνία σύστασης της Σχολικής Εφορείας Λευκωσίας και μέχρι το 1933, Πρόεδρος ήταν ο εκάστοτε Αρχιεπίσκοπος Κύπρου.
Η κατάσταση της Παιδείας επί Αγγλοκρατίας λειτουργούσε βάσει σχεδίου που είχαν εφαρμόσει οι αποικειοκράτες. Δηλαδή το Γραφείο Παιδείας διευθυνόταν από το Διευθυντή της Παιδείας, τρία μέλη της Ελληνορθόδοξης κοινότητας και από ένα μέλος από κάθε Επαρχιακή Διοίκηση. Πάντοτε στις Επαρχιακές Εφορείες υπήρχε εκπρόσωπος της Εκκλησίας της Κύπρου.
Στα χωριά υπήρχαν οι Χωριτικές Αρχές-Εφορείες, με Πρόεδρο τον Κοινοτάρχη και είχαν την ευθύνη για την παροχή στέγης στους δασκάλους και τις ανάγκες στα σχολεία.
΄Ετσι λειτουργούσε το εκπαιδευτικό σύστημα μέχρι το 1931. Μετά τα Οκτωβριανά τα πράγματα άλλαξαν. Οι ΄Αγγλοι στην προσπάθειά τους να αφελληνίσουν τον πληθυσμό του νησιού και να επιβάλουν τη δική τους εκπαιδευτική πολιτική, προέβησαν σε μια σειρά από μέτρα που στρέφονταν ενάντια στην ελληνική μόρφωση και Ιστορία της Κύπρου.
Την ευθύνη και εποπτεία για τα δημοτικά σχολεία είχε ο Διευθυντής της Παιδείας με Επιθεωρητές – Επόπτες -Ελληνοκυπρίους για την επιθεώρηση και επάρκεια των δασκάλων.
Πρόεδροι της Σχολικής Εφορείας Λευκωσίας κατά την περίοδο αυτή είναι ο Αρχιεπίσκοπος Κύριλλος που θα παραμείνει Πρόεδρος ως τις 31 Δεκεμβρίου του 1933. ΄Εμελλε να είναι και ο τελευταίος Αρχιεπίσκοπος που θα κατείχε το αξίωμα του Προέδρου. ΄Εκτοτε τη θέση αυτή αναλαμβάνουν πολίτες με κύρος και κοινωνικό εκτόπισμα. Από την 1η Ιανουαρίου 1934 μέχρι την 31 Δεκεμβρίου 1960 Πρόεδρος της Σχολικής Εφορείας θα διατελέσει ο αείμνηστος Θεμιστοκλής Δέρβης.
Στα δύσκολα χρόνια της Αγγλοκρατίας η Σχολική Εφορεία Λευκωσίας πραγματικά κατέβαλλε τεράστια προσπάθεια να διατηρήσει και να συντηρήσει το Εκπαιδευτικό ΄Εργο του τόπου. Είχε πολλά και δύσκολα καθήκοντα να επιτελέσει τόσο για την εθνική μας υπόσταση όσο και για τη λειτουργία της Εκπαίδευσης που ήταν ο ακρογωνιαίος λίθος της Ελληνοχριστιανικής μας ταυτότητας. ΄Ηταν υπεύθυνη για την εξεύρεση προσωπικού τόσο σε επίπεδο διδακτικού όσο και γραμματειακού και υπηρετικού επιπέδου, για τη σχολιατρική υπηρεσία και προπάντων για την εξεύρεση οικονομικών πόρων για τη μισθοδοσία των υπηρεσιών, τη συντήρηση και τον εξοπλισμό των σχολείων.
Σημαντικό ρόλο στον οικονομικό τομέα διαδραμάτισε η ακμάζουσα τότε Κυπριακή Αδελφότητα της Αιγύπτου, που στα πρώτα χρόνια της ίδρυσης του Παγκυπρίου Γυμνασίου κατέβαλε ένα σεβαστό ποσό προϋπολογισμού κατόπιν παρακλήσεως της Εφορείας Λευκωσίας.
Για την εξεύρεση του κατάλληλου προσωπικού η Σχολική Εφορεία απευθύνθηκε στο Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός”.
Η Σχολική Εφορεία Λευκωσίας για να κρατήσει άσβεστη τη φλόγα της Ελληνικής Παιδείας από την προσπάθεια των ΄Αγγλων να αλλοτριώσουν το χαρακτήρα της, προσπάθησε να λειτουργήσει με δικούς της πόρους, χωρίς να δέχεται χορηγία από την τότε Βρετανική Κυβέρνηση. Κάτι τέτοιο θα ήταν επικίνδυνο για την ίδια την υπόστασή της και το ρόλο που ανέλαβε. ΄Οπως φαίνεται όμως παρά τις μικρές δωρεές, τις χορηγίες από ΄Ελληνες του εξωτερικού και του εσωτερικού, οι οικονομικές υποχρεώσεις ήταν τεράστιες. ΄Ετσι η Σχολική Εφορεία εκ των πραγμάτων αναγκάστηκε να επιβάλει στους μαθητές τα εισιτήρια-δίδακτρα σύμφωνα με την οικονομική κατάσταση των γονιών τους.
Κατά τη διάρκεια του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα 1955-59, όταν η Βρετανική Κυβέρνηση έκλεισε τα σχολεία για να φυμώσει την ελεύθερη φωνή των μαθητών, κι εδώ η Σχολική Εφορεία Λευκωσίας είχε την πολύτιμη προσφορά της. Διοργάνωνε ιδιαίτερα μαθήματα στις εκκλησίες και στα σπίτια των Καθηγητών – ένα είδος δηλαδή «Κρυφού Σχολειού” – έτσι που να μη χάσουν οι μαθητές την επαφή τους με τη μάθηση και την ηθική διαπαιδαγώγηση τους.
Ακόμη και τον πρώτο χρόνο (1961-1962) της Ανεξαρτησίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, την ευθύνη για το διορισμό, τη μισθοδοσία και τον επαναδιορισμό των καθηγητών, είχε η Σχολική Εφορεία Λευκωσίας.
΄Υστερα από το χρονικό αυτό διάστημα, στην πατρίδα μας δημιουργήθηκε η Ελληνική Κοινοτική Συνέλευση η οποία ανέλαβε την ευθύνη των Σχολικών Εφορειών που οι αρμοδιότητες τους περιορίστηκαν μόνο στη συντήρηση και εξοπλισμό των σχολείων Μέσης και Κατώτερης Παιδείας καθώς επίσης και τη μισθοδοσία του τεχνικού προσωπικού που εξυπηρετούσαν τις ανάγκες των σχολείων.
Μέχρι το 1976 είχαν επίσης την ευθύνη για το διορισμό και τη μισθοδοσία της Σχολιατρικής Υπηρεσίας ώσπου μετά το ανέλαβε το Υπουργείο Υγείας.
Μέχρι το 1986 ίσχυε το εσωτερικό ταμείο. Μετά τη χρονολογία αυτή τον ετήσιο προϋπολογισμό επωμίζεται το κράτος.
ΟΡΓΑΝΩΣΗ-ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ

